MIDDLEARCH

Một buổi sáng nọ, Linh nhắn cho tôi trên groupchat công ty điện mặt trời, “anh Tom xem giùm em, anh Duy có gửi lại feedback về hợp đồng bên mình, anh xem sửa lại giúp em xong chắc lần này là trôi đấy anh!”

Anh Duy là cổ đông góp vốn, có công ty riêng làm về xây dựng, game này ban đầu cũng yêu cầu tôi gửi đủ thứ số liệu, hợp đồng, rồi chiến lược… rồi chê lên chê xuống nhà cung cấp đắt, hàm ý để công ty của anh thầu luôn đi cho rẻ. Đời nó vậy, ông nào làm chung thì chung nhưng cũng vẫn phải ấp ủ tối ưu hệ sinh thái của riêng. Xong tới lúc tôi hỏi vậy anh có bao luôn được vụ bảo hiểm vận hành hệ thống về sau không, anh lại ậm ừ. Anh làm được thì với tư duy vậy anh đã làm từ đầu, cần gì em.

Mở zalo lên, trước mắt tôi là cỡ 6-7 files feedback, nội dung bóc tách mọi vấn đề của hợp đồng tôi gửi, đánh số rất cẩn thận: Cờ đỏ #1, Cờ đỏ #2, Cờ vàng #1… Tôi cười bảo Linh, “thôi để anh forward luôn đám này cho con AI của anh rồi cho nó tự đàm phán với con AI của anh Duy nhé! Bao giờ 2 con thấy ổn thì người thật kí, chuyển tiền rồi anh làm!”

Chúng ta đang sống trong một thời kì mà, một mặt con người dùng tràn lan tới mức phó thác mọi việc cho AI, mặt khác, đôi khi là vẫn những người đó, lo sợ AI sẽ lấy mất bát cơm của họ. Rồi thế giới này sẽ đi về đâu? Tôi không biết, google cũng không biết, AI thì biết như không biết. Mông lung tới độ, hôm nọ có một bạn phụ huynh hỏi tôi, sắp tới học ngành gì, làm gì thì ổn định nhỉ, lần đầu trong đời, tôi chẳng biết trả lời sao.

AI vs. Con người

AI rõ ràng làm mọi thứ nhanh hơn con người, thậm chí nhanh hơn (và tốt hơn) rất nhiều người gộp lại. Cái này thì không cần bàn cãi. Nhưng mạnh có đồng nghĩa với “không thể kiểm soát” hay “thay thế hoàn toàn con người” không?

Tôi cho rằng không.

Nhìn lại lịch sử, con người từng tạo ra và chứng kiến những thứ còn đáng sợ hơn: năng lượng hạt nhân, bom nguyên tử, virus sinh học, thậm chí Internet thời đầu. Không chỉ là đồn đoán, chúng đều đủ sức mạnh để độ cho toàn bộ nhân loại vài kiếp. Vào một thời điểm nào đó, những thứ trên đều được cho là “vô hạn” và “không thể kiểm soát”. Và rồi điều gì xảy ra? Chúng ta có khung pháp lý, chuẩn mực văn hóa, quy ước quốc tế – tất cả đều được xây dựng dần. Không hoàn hảo, nhưng đủ để loài người tiếp tục sử dụng chúng như công cụ thay vì bị chúng nuốt chửng. AI đang đi theo đúng quỹ đạo đó. Hype hiện tại một phần là vì chúng ta đang ở trong cái giai đoạn giữa – khi thứ cũ đã lung lay nhưng thứ mới chưa định hình. Giai đoạn đó bao giờ cũng hoảng loạn nhất.

Vậy con người còn lại gì?

Logic lớp 5: Nếu cố chấp đua ở những việc AI đang làm, hoặc sẽ làm, chúng ta đương nhiên tụt lại. Vậy còn điều gì AI không làm được mà chúng ta làm được? Nó đến từ bản chất khác biệt giữa người và máy, đơn giản là làm người.

Nhìn sâu vào bản chất, những khung pháp lý, hay chuẩn mực kia, chưa bao giờ là cho mấy con virus hay quặng Uranium, mà cho những người đang và sẽ sử dụng chúng. Đó, và đây, sẽ không phải là cuộc chiến giữa người với AI, mà thực tế là một cuộc dàn xếp giữa những người sử dụng AI với nhau, giữa những tổ chức nắm giữ tài nguyên về phần cứng với nhau, và có thể là cả những nhà nước nắm giữ sức mạnh quân sự với nhau. Bạn không thể thắng nếu cứ đánh nhau với cối xay gió được.

Tôi không muốn đọc những tài liệu do con AI của anh Duy chuẩn bị, dù có thể nó logic và đúng ở một vài điểm nào đó. Việc đọc chúng và phân tích chúng, rồi phản hồi lại, nói thật là con AI của tôi làm được. Cái tôi kì vọng, và quyết định việc có kí hợp đồng với anh Duy không, là sự tin tưởng và cảm nhận về con người anh, thông qua real connection, hoặc chí ít là đọc những feedback do chính anh viết lại, dù có thể là dưới sự hỗ trợ của siêu máy tính nào đó.

Tôi nghĩ tôi không cô đơn trong những kì vọng và mong mỏi này.

Ở những việc lớn và hệ trọng, người ta vẫn cần sự hiện diện của người có thể đứng mũi chịu sào. Vẫn cần những cái bắt tay, những ánh mắt, những cái ôm… để tạo sự tin tưởng, vẫn cần sự hiện diện trong cùng một không gian – dù có thể là sẽ rất buồn ngủ – để thể hiện sự nghiêm túc và cam kết. Đó là nhu cầu và đòi hỏi cơ bản của con người. Chẳng phải sau đại dịch, người ta vẫn lao đi làm đi họp đi gặp mặt trực tiếp dù e-meeting đã chứng minh được sự hiệu quả và thậm chí còn bảo vệ môi trường hơn sao? Nếu có lựa chọn, bạn có định chỉ gặp mặt online, email và rồi quyết định cưới một người chỉ vì họ trả lời tin nhắn một cách hoàn hảo không? Ở chiều ngược lại, nếu bạn chọn tập trung vào việc luyện tập trả lời tin nhắn một cách nhanh hơn và hay hơn, bạn nghĩ mình sẽ thoát ế? Thực tế, bạn chỉ hơn con chatbot là bạn có thể xuất hiện và dám chịu trách nhiệm cho những gì bạn đã và sẽ làm thôi. Và tôi đang không nói về chuyện tình cảm.

Thị trường lao động theo góc nhìn cá nhân

Trong ngắn hạn, theo tôi sẽ có 2 làn sóng chính:

• Các ông chủ và quản lý bắt đầu sử dụng AI nhiều hơn, và tin rằng AI có thể thay thế được hoàn hảo cấp dưới của mình. AI đang được tung hô như một lợi thế cạnh tranh của các doanh nghiệp. AI là một cuộc đua, và cũng là một selling point – dù nhận thức đó không hẳn lúc nào cũng đúng.
• Những người lao động tự ám thị và lao đi tìm những domain mới để khai thác, để cảm thấy an toàn hoặc chí ít là để cảm thấy không bị bỏ lại phía sau. Nhìn chung khá hoảng loạn, vì kể cả việc lao vào những domain mới cũng không có gì là chắc chắn.

Cả hai làn sóng này đều sẽ tạo ra những bối cảnh mới cho thị trường lao động, nhưng tựu chung lại, đều đang nhìn AI quá tích cực, như một liều doping, hoặc quá tiêu cực, như một kẻ cướp việc làm của mình. AI như một cuộc cách mạng về năng lượng, như điện chẳng hạn. Điện có thể giật chết người, và xét trên một góc độ nào đó, điện cũng gây ra chứng mất ngủ, béo phì, hủy hoại môi trường, đồng thời cũng đã chấm dứt sự tồn tại của một số ngành nghề truyền thống. Nhưng thế giới văn minh cần điện. Con người tạo ra nhiều phát minh hơn, nhiều của cải hơn kể từ khi có điện.

“If horses could vote, cars would never exist”

Xe hơi xuất hiện, và sau đó luật giao thông đường bộ mới ra đời, nhưng hoàn toàn không dựa vào kiến thức hay mong muốn cá nhân của các ông nài ngựa hay các kỵ sĩ. Luật hàng không cũng không dựa trên luật đường bộ. Tất cả đơn giản là các framework khác nhau, và phi tuyến tính. Chúng ta đang đối mặt với một thứ chưa từng có, nhưng bắt buộc phải kiểm soát và quy định nó. Chắc chắn nếu lục lại những gì đang có để phát triển lên và tìm cách xây dựng khung pháp lý, chúng ta gần như sẽ chẳng tìm thấy gì, vì đó vẫn là tư duy tuyến tính. Cần một cách tư duy khác, cần những nỗ lực ít bảo thủ hơn để chấp nhận rằng những vật dụng cũ đã không còn chỗ trong ngôi nhà đang hoàn thiện.

Xã hội đang ngày càng chia rẽ sâu sắc. AI và công nghệ nói chung có xu hướng làm cho sự chia rẽ ấy ngày một lớn hơn, và trong từng khoảng cách đang ngày một rộng ra ấy, nó là cơ hội cũng đang ngày một lớn cho những người muốn và có thể lấp đầy. Và, như đã nói phía trên, framework chúng ta cần – AI governance, bản chất vẫn phải là sự dàn xếp giữa người với người. Trong cuộc dàn xếp đó, AI là chủ đề, không phải chủ thể.